RSS
    جستجو
       

رنگ تارنما را بر گزینید

 
پرداخت آنلاین   Skip Navigation Links
بخشهای سایت
 
 
 
  آگهی
  دیدگاه سنجی
  خبرنامه

آدرس رایانامه (:ایمیل) خود را وارد کنید تا خبرنامه ی امرداد روزانه نوشتارهایمان را برای شما بفرستد

  پرخواننده ترین
جشن شب چله در باغ وقفی شیراز
نوای نوازندگان زرتشتی به گوش رسید
برپايي شب چله در يكي از محله‌هاي يزد
قهرمانی رستم آبادیانی‌ها در پیکارهای بسکتبال
بازار تهران از چشم دوربین
جشن بلندترين شب سال در كسنويه برپا شد
رونمایی از پوستر پنجمین کنگره جوانان برگزیده زرتشتی
شب چله در اله‌آباد يزد برگزار شد
مجری تالار خسروی و محل برگزاری جشن سده مشخص شد
داستان یلدا در شب آینه‌ها
 
  شاهنامه
 
 
  شاهنامه‌‌ی بایسنقری، فرش بهارستان دست‌نویس‌‌های شاهنامه
چگونگی پدید آمدن دست‌نویسی از شاهنامه در ٦٠٠ سال پیش
شاهنامه بايسنقري ٥٨٢ ساله شد
گروه شاهنامه‌‌ی امرداد :

شاهنامه بايسنقريیکی از شگفت‌‌انگیزترین شاهکارهای هنر کتاب‌‌آرایی جهان، دست‌نویسی از شاهنامه‌‌ی فردوسی است که به نام «شاهنامه‌‌ی بایسنقری» آوازه پیدا کرده است و اکنون در کتابخانه‌‌ی کاخ گلستان نگهداری می‌‌شود. این کتاب بی‌‌مانند را «فرش بهارستان دست‌نویس‌‌های شاهنامه» نامیده‌‌اند. سی‌‌ام ژانویه 2012 میلادی، پانصد و هشتاد و دومین سال پدید آمدن شاهنامه‌‌ی بایسنقری بود.

ویژگی‌‌های شاهنامه‌‌ی بایسنقری
در سال 1426 میلادی (829 مهی) شاهزاده بایسنقر میرزای تیموری، از هنرمندان ایرانی که در کتابخانه‌‌ی او در شهر هرات سرگرم کتاب‌‌آرایی بودند، خواست تا دست‌نویسی از شاهنامه‌‌ی فردوسی فراهم کنند و برگه‌‌های آن را با نقش‌‌های مینیاتوری بیارایند. پس چهل تن از سرآمدان هنر ایران، به سرپرستی استاد جعفر تبریزی، دست به کار شدند و سه سال پس از آن اثری را به شاهزاده‌‌ی تیموری و کتابخانه‌‌ی او پیشکش کردند که از دید خوشنویسی، جلدسازی، زرافشانی، جدول‌‌کشی، سرلوح‌‌نگاری، زرینه‌‌کاری و طلا‌‌‌اندازی، همانندی برای آن نمی‌‌توان یافت. شاهنامه‌‌ی بایسنقری برجسته‌‌ترین نمونه‌‌ی «مکتب هنری هرات» (شیوه‌‌ای از نقاشی مینیاتوری) به شمار می‌‌رود.
گرداگرد هر برگ از این کتاب، با ریزه‌‌کاری بسیار جدول‌‌کشی شده است و میانه‌‌ی جدول‌‌ها را با آب طلا پُر کرده‌‌اند. جلد شاهنامه که از تکه‌‌های چرم نازک پوست بره و آهو است، هنر استاد قوام‌‌الدین تبریزی است که به فرمان بایسنقر از تبریز به هرات آمده بود تا به کار جلدسازی شاهنامه بپردازد. زر‌‌اندودی(:تذهیب) این اثر، یکی از بهترین و درخشان‌‌ترین نمونه‌‌های کتاب‌‌آرایی است و در چشم‌نوازی و فریبندگی، همپایی برای آن شناخته‌شده نیست. هر رویه از کتاب، شش ستون و یک جدول‌‌بندی دارد و خط‌‌های درون جدول‌‌ها از آب زر است. از نگاه هنر رنگ‌‌آمیزی و به کار بردن انواع رنگ‌‌های سرخ، سبز، قهوه‌‌ای، طلایی، آجری، سیاه، سفید و چند گونه آبی، بسیار استادانه است.
شاهنامه‌‌ی بایسنقری 346 برگ به خط نستعلیق و 22 مجلس (نقاشی مینیاتوری) دارد و در اندازه‌‌ی 38 در 5/26 (اندازه‌‌ی سلطانی) کار شده است. مینیاتورهای آبرنگ آن از درونمایه‌‌ی داستان‌‌های شاهنامه‌‌ی فردوسی الهام گرفته شده‌‌اند. در یک مینیاتور هم‌نشینی سرايندگان دربار محمود غزنوی تصویر شده است، در حالی‌‌که فردوسی در حال رفتن به سوی آن‌‌ها است. در تصویر دیگر، جمشید پیشدادی، برتخت زراندود نشسته است و در تصویری پُرنقش و نگار، بند کردن ضحاک به دست فریدون در برابر نگاه بیننده گذاشته شده است و در تصویرهای شکوهمند و هوش‌‌رُبای دیگر، رویدادهای شاهنامه صحنه‌‌آرایی شده‌‌اند.

بیت‌‌های ساختگی شاهنامه‌‌ی بایسنقری
با آن‌‌که شاهنامه‌‌ی بایسنقری از دید هنر کتاب‌‌آرایی و باریک‌‌بینی در کار و بهره‌‌گیری از رنگ‌‌های گیرا و چشم‌‌نواز، اوج هنر زیبایی‌آفرین استادان ایرانی است، اما متن و دیباچه‌‌ی آن کم‌ارزش است. تا بدان اندازه که استاد خالقی مطلق این دست‌نویس را که 58 هزار بیت دارد، از نگاه ویرایشی «یکی از بی‌‌اعتبارترین دست‌نویس‌‌های شاهنامه» می‌‌داند. فراهم‌‌آورندگان شاهنامه‌‌ی بایسنقری با آن‌‌که در دیباچه‌‌ی کتاب ادعا کرده‌‌اند که به سنجش چند دست‌نویس شاهنامه پرداخته‌‌اند، اما در نوشتن بیت‌‌های ساختگی و افزودن بر شمار بیت‌‌های شاهنامه، نهایت بی‌‌سلیقگی را به‌کار برده‌‌اند. از این‌‌رو ارزش شاهنامه‌‌ی بایسنقری تنها به هنر کتاب‌‌آرایی و مینیاتورهای آن است و ارزشي در کار ویرایش شاهنامه ندارد.
از همه ناگوارتر، دیباچه‌‌ی آن است که آکنده از افسانه‌‌ها و داستان‌‌های بی‌‌پایه و ساختگی درباره‌‌ی فردوسی و چگونگی سرایش شاهنامه‌‌ی اوست. آن داستان‌‌ها با آن‌‌که با واقعیت‌‌های تاریخی سازگاری ندارد، اما تا روزگار قاجار یگانه سرچشمه‌‌ی‌(:منبع) شناخت فردوسی گمان برده می‌‌شد.

بایسنقر کیست؟
شاهنامه‌‌ای که بدین‌‌گونه پدید آمد، نتیجه‌‌ی هنرپروری و ادب‌‌دوستی شاهزاده بایسنقر میرزا، نواده‌‌ی تیمور گورکانی، است. پدر بایسنقر- شاهرخ- فرمانروایی نامدار بود و فرهنگ و هنر ایران را می‌‌شناخت. از این‌‌رو بایسنقر و دیگر فرزندانش را برانگیخت تا هنر بیاموزند و با فرهنگ ایرانی آشنا شوند. بایسنقر در نوشتن خط ثلث از سرآمدان خوشنویسان بود. هنر برجسته‌‌ی او را در نمونه‌‌ خطی که از او بجا مانده است، می‌‌توان شناخت. اما این شاهزاده‌‌ی هنردوست، که پشتیبان هنرمندان و دانشوران شناخته می‌‌شد و بسیارانی برخوردار از بخشش‌‌های او بودند، در میگساری مرز و اندازه‌‌ای نمی‌‌شناخت. از این‌‌رو در پي زیاده‌‌روی در مي‌خواري در سال 837 مهی، درگذشت؛ در حالی‌‌که تنها 35 سال از زندگی او و پنج سال از کتاب‌‌آرایی شاهنامه‌‌اش سپری شده بود.

دستبردی که به سرانجام نرسید
شاهنامه‌‌ی بایسنقری اکنون در کتابخانه‌‌ی کاخ گلستان نگهداری می‌‌شود. این کتابخانه در زمان فتحعلیشاه قاجار بنیان‌گذاری و به نام «کتابخانه‌‌ی شاهنشاهی» نامیده شد. اما پس از آن، در روزگار ناصرالدین‌‌شاه قاجار به «کتابخانه‌‌ی سلطنتی» دگرگوني نام داد. ناصرالدین شاه در سراسر زمان پادشاهی‌‌اش، ریاست کتابخانه را بر دوش داشت. در زمان جانشین او- مظفرالدین شاه قاجار- مرد دون‌‌مایه‌‌ای به نام میرزاعلی لسان‌‌الدوله به ریاست کتابخانه و کتابدار‌باشی آنجا برگزیده شد. لسان‌‌الدوله در همه‌ي دوره‌‌ای که این وظیفه را داشت، دست به غارت و چپاول بسیاری از دستنویس‌‌های کتابخانه زد. سیاهه‌‌ای از کتاب‌‌های فراوانی که او از کتابخانه بیرون برده بود، اکنون در دست است. اما خوشبختانه شاهنامه‌‌ی بایسنقری از دست درازی‌‌های او گزندی ندید. با این همه در سال 1306 خورشیدی (در آغاز پادشاهی رضاشاه پهلوی) با همه‌‌ی مراقبت‌‌هایی که از این اثر گرانبها می‌‌شد، برای زمان کوتاهی به‌دست سوداگران بیرون برده شد و سر از اصفهان در آورد. اما با پی‌‌گیری‌‌های حکمران اصفهان- فرج‌‌اله بهرامی- شاهنامه‌‌ی بایسنقری بازیافت و به کتابخانه‌‌ی سلطنتی بازگردانده شد.
سندی که گزارش چگونگی این دستبرد و بازگشت شاهنامه‌‌ی بایسنقری به کتابخانه‌‌ی سلطنتی را روشن می‌‌سازد، منتشر شده است. برپایه‌‌ی این گزارش، الیاس نامی، شاهنامه را از کتابخانه بیرون می‌‌بَرد و آن را در اصفهان به بهای 9500 تومان به پیشکار مالیه و یک تن عتیقه‌‌فروش واگذار می‌‌کند تا از ایران خارج و به اروپا بُرده شود. اما بر اثر پیگیری «اداره‌‌ی نظمیه‌‌» اصفهان، ربایندگان به دام می‌‌افتند و در امرداد 1306 شاهنامه‌‌ی بایسنقری از آن‌‌ها بازپس گرفته می‌‌شود. این گزارش برای آگاهی تیمورتاش- وزیر دربار- نوشته شده است.
محمدرضا نصیری که این سند را منتشر کرده است، می‌‌نویسد که در گزارش نظمیه‌‌ی اصفهان نامی از شاهنامه‌‌ی بایسنقری بُرده نشده است. اما همه‌‌ی نشانه‌‌های شاهنامه‌‌ای که در گزارش آمده است، برابر با ویژگی‌‌های شاهنامه‌‌ی بایسنقری است. بدین‌‌گونه شاهنامه‌‌ی بی‌‌مانند و گرانبهای بایسنقری از دستبرد تاراج‌‌گران زیانی ندید و به جای نگهداری آن بازگردانده شد. این نیز گفتنی است که در سال 1350 چاپ عکسی از شاهنامه‌‌ی بایسنقری منتشر شد که اکنون بسیار نایاب است.

یاری‌‌نامه:
«اوج هنر در شاهنامه‌‌ی بایسنقری»- ادیب برومند- روزنامه‌‌ی اطلاعات- 26 خورداد 1389/ «فردوسی و شاهنامه‌‌سرایی»- فرهنگستان زبان 1390/ «به فرهنگ باشد روان تندرست»- جستار محمدرضا نصیری- فرهنگستان زبان 1390/ «سرچشمه‌‌های فردوسی‌‌شناسی»- محمدامین ریاحی- پژوهشگاه 1382.

 

 

  16/11/1390   ساعت 10:40   دیدگاه 2608 بازدید  
نوشته های مرتبط
شاهنامه ؛ نگاهبان فرهنگ ايراني
كارشناس فرهنگي تاجيكستان: از هر ٥ تاجيكي، يكي، نامي شاهنامه‌اي دارد
اثرپذيري بيش از ٥٠٠ شاعر غربي از شاهنامه فردوسي
آگاهی فردوسی از روان‌شناسی رنگ‌ها
هزار و دومین سال سرایش شاهنامه، سرآمد
آیا چاپ خالقی‌مطلق برترین ویرایش‌ شاهنامه است؟
فردوسي با چهره‌هاي كتابش، دمخور است و با آن‌ها، سختی‌ها را تاب مي‌آورد
فردوسي مي‌‌دانست كه چه مي‌‌خواهد و در جستجوي چيست
شاهنامه­ي فردوسي در گرجستان
انتشار قالب‌هاي گوناگون زباني شاهنامه پس از هزار سال
چاپ شاهنامه فردوسي به زبان گرجي
«فرهنگ شاهنامه» كتاب برگزيده فصل شد
شاهنامه‌اي ديجيتالي با صداي استاد كزازي، رونمايي شد
رستم شاهنامه چگونه چهره­اي است؛ تاريخي يا افسانه­اي؟
آيا «هجو­نامه» سروده­ي فردوسي است؟
دگرگونی تخيل در شاهنامه‌نگاري (بايسنقري، طهماسبي و ايلخاني)
«سيمرغ»، نخستين مجله­ي شاهنامه­شناسي تاريخ مطبوعات ايران
سرگذشت پرفراز و نشيب شاهنامه­ي تهماسبي
حماسه­­نامه­هاي پس از شاهنامه
اين بيت­ها از فردوسي نيست
يگانه دست­نويس بازمانده از كهن­ترين واژه­نامه­ي شاهنامه: يادگاري ماندگار از مانكجي هاتريا
لهستاني ­ها و شناخت شاهنامه­
در اقدامی بی سابقه؛ بزرگترین نقاشی دیواری کشور در مشهد پاک شد
 
 
 

دیدگاه شما

نام شما :  
پست الکترونیک :  
شرح:  
 
 
 
 

 
 
 
©AmordadNews.com 3748 Zartoshti - Powered By Bimarz.com